วัฒนธรรม

การตั้งถิ่นฐานครั้งแรกบนเกาะสมุยเป็นชาวประมงที่ทำมาหากินอยู่ในบริเวณเกาะเป็น ซึ่งเกาะสมุยเป็นป่าฝนดิบดินเป็นดินที่อุดมสมบูรณ์เหมาะสมสำหรับการเพาะปลูก สวนส่วนใหญ่เป็นมะพร้าว ซึ่งถือได้ว่าเป็นสินค้าการเกษตรที่ขึ้นชื่อของเกาะสมุย  และทุกคนจดจำเกาะสมุยว่าเป็นเกาะแห่งมะพร้าว วิถีชีวิตของคนบนเกาะสมุยเป็นวิถีชีวิตที่เรียบง่าย ทำมาหากินอยู่กับเรือกสวนไร่นา เมื่อว่างจากหน้าสวนงานอดิเรกที่คนเกาะสมุยทำคือ กีฬาชนควาย บ้านเรือนทรงไทยใต้สมัยโบราณยังคงสมารถหาชมได้เขต เฉวง บ่อผุด บ้านใต้ถุนสูง โปร่งโล่ง มีหน้าต่างระบายอากาศได้เป็นอย่างดี

รูปแบบการตั้งบ้านเรือนในอำเภอเกาะสมุย ส่วนใหญ่จะอยู่กระจายเรียงรายตามแนวถนนสายรอบเกาะ นอกนั้นจะกระจายอยู่ตามถนน
ซอยในหมู่บ้านและจะอยู่ตามแนวริมทะเล มีบังกะโลให้เช่าเรียงรายหนาแน่นแถบหาดเฉวง  ตำบลบ่อผุด  และหาดละไม  ตำบลมะเร็ต ส่วนหาดอื่นๆ  คือตลาดหน้าทอน ตำบลอ่างทอง  มีการตั้งบ้านเรือนเป็นตลาดเล็ก ๆ ภายในหมู่บ้าน   ตำบล   และจะมีการตั้งบ้านเรือนเป็นหย่อม ๆ กระจายอยู่ทั่วทุกตำบล

ขนบธรรมเนียมประเพณี  พิธีกรรม  อิทธิพลทางความคิด ที่เชื่อกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษความเชื่อบางสิ่ง เช่น  ความเชื่อทางไสยศาสตร์ สืบทอดเป็นพิธีกรรมบางอย่างได้สาบสูญไป บางอย่างยังมีความเชื่อกันอยู่  ประเพณีต่าง ๆ ยังมีการปฏิบัติสืบทอดกันมาจนถึงปัจจุบัน เช่น ความเชื่อในเรื่องศาลาพ่อตาหลาคอย

พ่อตาหม่อมเมืองหาญ เป็นเป็นพ่อตาใหญ่ ถือว่าเป็นหลักบ้านทรงเมือง ที่ เวียนเยี่ยมเวียนไปรอบทั้งเกาะสมุย วันทำบุญอาจอาจแตกต่างกันไป หลาหน้าบ้านหรือหลาพ่อตาที่หม่อมเมืองหาญ ทั้งหมดจะทำพิธีในช่วงเดือนหกถึงก่อนสิ้นเดือนเจ็ดของทุกปี และจะมีโนรามารำแก้เหมย โดยความสำคัญเริ่มจากวันขึ้น 1 ค่ำเดือน 6 ที่หลาปากเกียนหน้าทอน** เป็นจุดเริ่มต้นกำหนดแน่นอนของทุกปีซึ่งถือว่าเป็นศาลาหลักใหญ่ของเกาะสมุย  จากนั้นที่กำหนดแน่นอนในถึงวันนี้มีอีก 2 แห่งถือ พ่อตาหลาคอย (เฉวง) วันที่ 29 เมษายน และ พ่อตาบ้านออก (มะเร็ต ย้ายไปอยู่ที่บริเวณโรงเรียนวิชาธรเก่า ตั้งแต่ปี 255..) กำหนดวันที่ 18 พฤษภาคม ของทุกปี นอกเหนือจากนั้น ในระหว่าง เดือน 6 ถึงเดือน 7 จะทำพิธีเฉพาะวันเสาร์ อังคาร และพฤหัสบดี นัดวันตามวันที่โนราพร้อม ได้แก่ หลาปากคลองลิปะใหญ่ ( 3 ปีครั้ง) หลาพ่อตาศรีราม ปากคลองลิปะน้อย  หลาพ่อตาหน้าไทร (วัดนารา) หลาพ่อตาหลิมพัง (ปากคลองตลิ่งงาม) หลาพ่อตาพังกา (ปากคลองพังกา) หลาพ่อตาละไม (ปากคลองละไม) หลาพ่อตาหลาพลับ (คลองบางทาบ่อผุด) หลาพ่อตาทุ่งใหญ่  และ หลาพ่อตาหยุดพระ หน้าตึก (ปากคลองแม่น้ำ) นอกจากดังกล่าวข้างต้นยังมี พ่อตาหน้าลาน จัดงานแรม 14 เดือน 5 สิ้น พ่อตาทรายใหญ่ บ้านตะเกียน  พ่อตาบางกลั้ง บางมะขาม ที่ยังมีทำพิธีทุกปี (ใครทราบกำหนดวันช่วยเพิ่มเติมด้วย) นอกจากนี้ยังมีพ่อตาปัง ที่เป็นพ่อตาใหญ่ กลางตลาดหน้าทอน ที่หลังจากต้นปังใหญ่ล้ม ผู้ใหญ่ประสิทธิ์(หว้า) ได้เชิญไปฝากไว้ที่เดียวกับพ่อตาทรายใหญ่บ้านตะเกียนจนถึงวันนี้ และยังมีพ่อตาบ้านเขย่า ซึ่งทั้ง 2 พ่อตาจะต้องทำพิธีด้วย หนังตะลุง

(ฟังจากคำเล่า ของโนราจงดี วันทำพิธีหลาปากเกียน ปี 2553)

ศาสนา

คนไทยในเกาะสมุย 95% เป็นชาวพุทธ นักท่องเที่ยวควรจะต้องสวมเสี้อผ้าให้ เหมาะสม รัดกุมก่อนจะเข้าไปใน ศาสนสถานทุกๆที่

ชาวพุทธ

“วัด”  โดยทั่วไปหมายถึง สถานที่ทางศาสนาสำหรับประกอบศาสนพิธีต่าง ๆ  เป็นที่พำนักของสงฆ์และนักบวช รวมทั้งเป็นสถานที่สำหรับแสดงธรรม แก่ผู้คนในเมืองนั้นๆ  ให้พระพุทธศาสนามั่นคงถาวรต่อมา แม้ว่าปัจจุบันวัตถุประสงค์ของบางวัดจะแปรเปลี่ยนไปตามกระแสการเปลี่ยนแปลงของสังคม ชาวพุทธในสมุยจะยังสามารถหาวัดที่มีความสงบรมรื่น เพื่อปฏิบัติธรรมได้อยู่

รายชื่อวัดในอำเภอเกาะสมุย
1. วัดคีรีมาส ตำบลตลิ่งงาม
2. วัดคีรีวงการาม ตำบลตลิ่งงาม
3. วัดสระเกศ ตำบลตลิ่งงาม
4. วัดสันติวราราม ตำบลตลิ่งงาม
5. วัดบ่อพุทธาราม ตำบลบ่อผุด
6. วัดบางรักษ์ ตำบลบ่อผุด
7. วัดบุณฑริการาม ตำบลบ่อผุด
8. วัดสว่างอารมณ์ ตำบลบ่อผุด
9. วัดแหลมสุวรรณาราม ตำบลบ่อผุด
10. วัดราชธรรมาราม ตำบลมะเร็ต
11. วัดละไม ตำบลมะเร็ต
12. วัดสำเร็จ ตำบลมะเร็ต
13. วัดภูเขาทอง ตำบลแม่น้ำ
14. วัดศรีสุวรรณาราม ตำบลแม่น้ำ
15. วัดหน้าพลาน ตำบลแม่น้ำ
16. วัดนาราเจริญสุข ตำบลลิปะน้อย
17. วัดสมุทราราม ตำบลลิปะน้อย
18. วัดคุณาราม ตำบลหน้าเมือง
19. วัดประเดิม ตำบลหน้าเมือง
20. วัดคงคาราม ตำบลอ่างทอง
21.วัดแจ้ง ตำบลอ่างทอง
22.วัดน้ำตกหินลาด ตำบลอ่างทอง
23. วัดศรีทวีป ตำบลอ่างทอง

มุสลิม
ส่วนใหญ่ของชาวประมงในเกาะสมุยเป็นชาวมุสลิม ความเข้มข้นที่ใหญ่ที่สุดอยู่ ในหัวถนนที่มีมัสยิดขนาดใหญ่

คริสเตียน
ของชาวคริสต์ที่เป็นคนไทยและต่างชาติ อาศัยอยู่บนเกาะสมุยเป็นจำนวนมาก โบสถ์คาทอลิกชื่อเซนต์แอนนาตั้งอยู่ที่หน้าทอน